New York Times: “Trong đó rất dễ chết!” – Tình trạng của những người bị giam ở Việt Nam

vietnam-prison-abuses - Đỗ Đăng Dư - Trong đó rất dễ chết – Tình trạng của những người bị giam ở Việt Nam

Bà Đỗ Thị Mai, mẹ của em Đỗ Đăng Dư, 17 tuổi, bị chết khi đang tạm giam. Bà tự hỏi: “Tại sao con tôi bị thành ra thế này?”. Ảnh từ Amanda Mustard, The New York Times

Hà Nội, bà Đỗ Thị Mai cho biết bà rất đau đớn khi biết tin con trai của bà là Đỗ Đăng Dư, 17 tuổi, bị hôn mê vài tuần sau khi trở ra từ đồn công an một vài vì bị bắt giữ và buộc tội ăn cắp hai triệu đồng.

Theo một luật sư bảo vệ cho gia đình bà nói rằng: ban đầu công an nói rằng tổn thương nghiêm trọng ở đầu và chân của anh Dư là do ngã trong phòng tắm. Bà Mai cho biết: “Con tôi bị hôn mê vì vậy tôi không thể hỏi nó được.”

Em Dư chết trong bệnh viện vào tháng 10 năm 2015. Một thành viên của gia đình anh nói rằng họ tin em ấy bị tra tấn trong lúc giam giữ. Một tháng sau, hai luật sư của gia đình bị 8 kẻ bịt mặt tấn công khi đang trên đường đến nhà em Dư.

Sau gần hai năm, Bà Mai vẫn tìm kiếm câu trả lời trong vô vọng. “Hai tháng trước khi con trai tôi chết, nó vẫn khỏe mạnh”, bà nói trong cuộc phỏng vấn đầy tâm trạng tại nhà bà, ở ngoại ô Thủ đô Hà Nội: “Tại sao con tôi bị thành ra thế này?”.

Việt Nam đang cải thiện Hệ thống Pháp luật hình sự một cách chậm chạp trong nhiều năm qua, dưới áp lực từ các chính phủ phương Tây. Những thay đổi bổ sung vừa được Quốc hội thông qua vào tháng sáu rồi và sẽ có hiệu lực từ tháng một năm 2018. Nhưng các cơ quan ngoại giao nước ngoài tại Việt Nam và các nhóm đấu tranh nhân quyền vẫn nghi ngờ. Căn cứ vào các cuộc phỏng vấn những cựu Tù nhân lương tâm và các tin tức từ truyền thông trong nước, các nhà tù tại Việt Nam vẫn tồn tại án tử hình, cưỡng bức lao động và tử vong khi tạm giam vẫn ở tỉ lệ cao. Theo  báo cáo đăng trên trang web chính thức của chính phủ gần đây về hệ thống nhà tù Việt, những cái chết trong khi tạm giam nêm trên đó có thể chỉ là những tai nạn. Còn theo các nhà hoạt động nhân quyền thì thông tin này càng chứng tỏ những nỗi lo sợ xấu nhất của họ là có khả năng.

Cũng trong báo cáo này, đã có 429 tù nhân bị tử hình từ tháng 8 năm 2013 đến tháng 6 năm 2016, một sự thừa nhận hiếm có từ một Chính phủ độc đảng đã từ lâu vẫn còn duy trì các quy trình thực hiện án tử hình không rõ ràng. Theo như Amnesty International (Tổ chức Ân xá Quốc tế), Việt Nam có tỷ lệ án tử hình nằm trong ba nước cao nhất thế giới, đứng sau Trung Quốc và Iran.

Báo cáo trên còn đề cập đến giai đoạn 2011-2016 cho biết đã có 261.840 tù nhân được đào tạo nghề, một thuật ngữ mà các nhà hoạt động nhân quyền cho rằng về bản chất đó là lao động cưỡng bức. Thêm vào đó, báo cáo nói rằng thi hài hoặc tro cốt của 2.812 tù nhân đã được các thành viên trong gia đình đồng ý đem về, điều này cho thấy tỷ lệ tử vong cao của các tù nhân trong thời gian bị giam giữ trên tổng số tù nhân cả nước mà chính phủ cho biết là không dưới 150.000 người.

Benjamin Swanton, một nhà vận động chính sách công bình xã hội và là nhà tư vấn phát triển lâu năm ở Việt Nam nhận định: “Chúng ta có lý do để nghi ngờ về việc quản lý của chính phủ sẽ trở nên ít độc đoán và bạo lực hơn khi Việt Nam chuyển sang nền kinh tế thị trường”.

vietnam-prison-abuses - Đỗ Đăng Dư - Trong đó rất dễ chết – Tình trạng của những người bị giam ở Việt Nam 2
Các giấy tờ chính thức liên quan đến cái chết của em Đỗ Đăng Dư mà gia đình em nhận được từ chính quyền Việt Nam. Ảnh từ Amanda Mustard, The New York Times

Bộ Ngoại giao Việt Nam đã không trả lời các câu hỏi qua email về các điều kiện trong nhà tù Việt Nam.

Bà Pip Nicholson, giáo sư Trường luật Melbourne tại Úc, chuyên gia luật pháp Việt Nam nói rằng: Nhiều quan chức của đảng cộng sản Việt Nam ủng hộ thay đổi hệ thống pháp luật hình sự, chẳng hạn như: Tư pháp độc lập, Suy đoán vô tội. Tuy nhiên, những người ủng hộ các nguyên tắc kiểu phương Tây này là thiểu số.

Các chuyên gia về chính sách và bảo vệ quyền con người cho biết, kết quả là các vụ bắt giữ hầu hết đều bị hệ thống các tòa án tuyên án có tội và với hệ thống nhà tù thì quyền con người là thứ không nằm trong thứ tự ưu tiên. Những người ủng hộ nhân quyền nói rằng, tham nhũng, tội ác không bị trừng phạt, bạo lực trong nhà tù hầu hết không bị truy tố bởi vì hệ thống phục vụ lợi ích của đảng buộc những người bất đồng chính kiến phải im lặng và để làm giàu cho các cán bộ trại giam.

“Trong đó rất dễ chết” – Đoan Trang, một nhà báo độc lập tại Hà Nội đã trả lời phỏng vấn, cô đã viết khá nhiều về sự đàn áp của chính quyền trong nước.

Báo cáo của chính phủ gần đây đưa ra số liệu thống kê nhà tù, là một phần của quá trình thay đổi dài hạn theo xu hướng toàn cầu. Ví dụ, số tội phạm bị tử hình ở Việt Nam giảm từ 45 trường hợp ở năm 1993 xuống còn 22 trường hợp vào năm 2009.Tuy nhiên, báo cáo cũng cho biết số người chết ở Việt Nam đã tăng lên 681 người vào năm ngoái từ 336 người năm 2011 và chính phủ có kế hoạch xây dựng 5 trung tâm thi hành án tử hình mới để đáp ứng nhu cầu.

Tuy nhiên, báo cáo cũng cho biết số người tử vong ở Việt Nam đã tăng lên 681 vào năm ngoái từ 336 năm 2011 và chính phủ có kế hoạch xây dựng 5 trung tâm thực hiện mới để đáp ứng nhu cầu.

Theo bà Janice Beanland, người vận động chiến dịch tại Amnesty International cho biết xu hướng toàn cầu là giảm án tử hình. Bà nói: “Đây là lý do tại sao chúng tôi kinh ngạc khi biết rằng trên thực tế Việt Nam thường xuyên thi hành án tử hình nhiều hơn những gì chúng tôi nghĩ.”

Báo cáo của chính phủ cho biết, Việt Nam đã cải thiện  việc dạy nghề trong tù, các tù nhân được đào tạo về may mặc, xây dựng, mộc, cơ khí, nông nghiệp và chế biến nông sản.

Nhưng những cựu tù nhân và các nhóm bảo vệ nhân quyền nói rằng bản chất không phải là lao động tự nguyện, và sản phẩm hạt điều, hàng may mặc và các sản phẩm khác được xuất khẩu từ các nhà tù để kiếm lợi nhuận.

Anh Đoàn Huy Chương, nhà hoạt động công đoàn được trả tự do vào tháng hai sau khi bị kết án 7 năm tù giam, cho biết rằng các tù nhân thường phải dậy sớm từ 6 giờ sáng, phải lao động chân tay, không được trả tiền, bị cho đến bất kỳ nơi nào từ 3 giờ chiều đến 7 giờ tối.

vietnam-prison-abuses - Đỗ Đăng Dư - Trong đó rất dễ chết – Tình trạng của những người bị giam ở Việt Nam
Cha của Đỗ Đăng Dư, ông Đỗ Đăng Ung điều chỉnh bức ảnh thờ của con trai.

Anh nói thêm, các tù nhân có tiền hối lộ mới được cho đi bệnh viện khi họ bị bị bệnh, “Không có tiền, dù họ bị sốt, họ vẫn phải làm việc”.

Những nhà bảo vệ nhân quyền nói rằng họ đặc biệt lo ngại về khẳng định của chính phủ rằng gia đình phạm nhân được cho phép lấy thi hài và tro cốt của 2.812 tù nhân về chôn cất.

Báo cáo năm 2014, Tổ chức Human Rights Watch (Theo dõi Nhân quyền) cho biết các tù nhân bị bắt vì những lỗi nhỏ có thể chết khi bị giam giữ, còn những lời giải thích chính thức về cái chết của họ là “đáng lo ngại và cho thấy sự bao che có hệ thống”. Báo cáo trích dẫn lời những người sống sót nói rằng công an đôi khi đánh họ để lấy lời khai nhận những tội danh mà họ không có. .

“Có phải tôi nghĩ rằng họ bắt đầu với ý tưởng đánh ai đó đến chết? Không”, ông Phil Robertson, phó giám đốc Tổ chức Human Rights Watch khu vực Châu Á nói. “Nhưng liệu tôi có nghĩ rằng không có ai phải chịu trách nhiệm hay chịu kiểm soát trong hệ thống? Vâng. Và đó là vấn đề cơ bản”.

Trong trường hợp em Dư bị chết trong lúc tạm giam năm 2015, cảnh sát điều tra vài tháng sau đó cho hay đầu của cậu ấy bị chấn thương – một vết thương lớn– là do bạn cùng phòng giam đá vào đầu, chứ không phải bị ngã trong phòng tắm như những gì họ nói ban đầu, theo lời của Lê Luân, một trong những luật sư của gia đình.

Người bạn cùng phòng, Vũ Văn Bình đã bị tuyên án 10 năm tù giam vì tội “cố ý gây thương tích”. Tuy nhiên, luật sư Luân cho rằng những lời giải thích của phía công an về cái chết của anh Dư là khá lộn xộn vì có những mâu thuẫn về mặt pháp y.

Ví dụ, luật sư dẫn chứng bằng bức ảnh chụp X quang mà ông cung cấp cho tờ New York Times, vết thương nằm trên trán của anh Dư chứ không nằm trên đỉnh đầu. Theo ông, rất khó tưởng tượng làm thế nào các vết thương ở chân của em Dư là do bị ngã ở chỗ vệ sinh trong nhà tắm, như các nhà chức trách đã tuyên bố.Ông Lê Luân nói rằng các nguyên nhân mà phía công an mô tả “không thể tạo ra những vết thương nghiêm trọng như vậy” “Phải xảy ra những xô xát khác”.

Các thành viên của gia đình em Dư đã nói trong một cuộc phỏng vấn khác cho rằng họ vẫn không biết chắc chắn em ấy đã chết như thế nào.

Họ chỉ có một điều chắc chắn duy nhất là có một điều gì đó về những lời giải thích chính thức vô nghĩa..

“Nó đã làm sai”, “Nhưng nó không đáng chết.”, ông nội của em Dư là Đỗ Đình Văn đã nói như vậy khi ông đứng cạnh bàn thờ tạm mà gia đình đã lập cho con của họ tại phòng khách khi em vừa qua đời.

Chau Doan đã hỗ trợ cho bài phỏng vấn này.

Tác giả Mike Ives từ The New York Times